Bu yazımızla beraber, kolluğun durdurma yetkisinden hareketle kimlik sorma ve arama faaliyetlerini (önleme araması, adlî arama, rekabet ve vergi hukukunda arama usulleri vb.) detaylıca inceleyeceğimiz bir yazı dizisi serisi kaleme almayı hedefliyoruz.

Günlük hayatta sokakta yürürken, araç kullanırken veya kamuya açık bir alanda bulunurken kolluk görevlilerinin durdurma ve kimlik sorma işlemiyle karşılaşmak oldukça yaygındır. Ancak ceza hukuku ilkeleri çerçevesinde kolluğun bu yetkisi sınırsız ve keyfi bir güç değildir. Türkiye Cumhuriyeti bir hukuk devletidir ve devlet idaresinin tüm eylemleri kanunilik ile ölçülülük ilkelerine bağlıdır.

Kolluk, genel anlamda kamu düzenini, esenliğini ve güvenliğini korumakla yükümlü idari teşkilattır. Hukukumuzda kolluk faaliyeti temel olarak iki ana başlıkta incelenir:

• İdari Kolluk (Önleyici Kolluk): Henüz bir suç veya kabahat işlenmeden önce, kamu düzeninin bozulmasını engellemek, tehlikeleri önlemek ve toplumun huzurunu sağlamak amacıyla yürütülen idari faaliyetlerdir.
• Adli Kolluk: Bir suç işlendikten sonra, Cumhuriyet savcısının emir ve talimatları doğrultusunda suç delillerini toplamak, failleri tespit etmek ve yargı mercilerine teslim etmek amacıyla yürütülen ceza muhakemesi faaliyetidir.

Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu’nun (PVSK) 4/A maddesinde, polisin durdurma ve kimlik sorma yetkisini düzenlenmiştir.

1-KOLLUĞUN DURDURMA YAPABİLMESİ İÇİN 4 YASAL SEBEP GEREKMEKTEDİR

PVSK m. 4/A uyarınca polis, kişileri ve araçları ancak ve ancak aşağıda sayılan 4 yasal sebepten en az birinin varlığı halinde durdurabilir:

1. Suç veya kabahat işlenmesini önlemek: Henüz işlenmemiş ancak işlenme ihtimali bulunan fiillerin önüne geçilmesi amacı.
2. Kaçan failleri yakalamak ve faillerin kimliklerini tespit etmek: Somut bir suç veya kabahat işlendikten sonra kaçmakta olan kişilerin yakalanması veya faillerin belirlenmesi.
3. Hakkında yakalama emri veya zorla getirme kararı verilen kişileri tespit etmek: CMK m. 98 uyarınca yakalama emri veya CMK m. 146 uyarınca zorla getirme kararı bulunan kişilerin teşhisi.
4. Tehlikeyi önlemek: Kişilerin hayatı, vücut bütünlüğü, malvarlığı veya toplum açısından mevcut ya da muhtemel bir tehlikenin bertaraf edilmesi.

Önemli Not: Bu sebepler dışında keyfi olarak veya rutin limit doldurmak amacıyla kişilerin ya da araçların durdurulması açıkça hukuka aykırıdır (Ersan Şen, “Polisin Durdurma ve Kimlik Sorma Yetkisi”, Hukukihaber.net, 2020, s. 2).

2. DURDURMA ESNASINDA KOLLUĞUN ZORUNLU YÜKÜMLÜLÜKLERİ

2.1-Kolluk Kimliğini Gösterme Zorunluluğu

PVSK m. 4/A uyarınca polis, durdurduğu kişiye kimlik sormadan önce kendisinin polis olduğunu belirleyen kimlik belgesini göstermek zorundadır.

• Polisin resmi kıyafetli, üniformalı veya polis yelekli olması bu zorunluluğu ortadan kaldırmaz.
• Polis kimliğinin gösterilmesi vatandaşın talebine bağlı bir durum olmayıp, kanunun emredici şekil şartıdır (Ersan Şen, “Polisin Durdurma ve Kimlik Sorma Yetkisi”, Hukukihaber.net, 2020, s. 3).

2.2-Durdurma Sebebinin Bildirilmesi

Polis, durdurduğu kişiye durdurma sebebini derhal ve açıkça bildirmek zorundadır. Sadece kanundaki genel bent maddelerini soyut bir şekilde tekrarlamak yeterli değildir. Somut olayda durdurmayı gerektiren izlenimlerin açıklanması gerekir. Örneğin bir yakalama emrine dayanılıyorsa ilgili mahkeme kararı veya Savcılık emri kişiye gösterilmelidir.

2.3-Durdurma Süresi ve Orantılılık

PVSK m. 4/A gereğince: “Durdurma süresi, durdurma sebebine esas teşkil eden işlemin gerçekleştirilmesi için zorunlu olan süreden fazla olamaz.” Durdurma sebebi ortadan kalktığı veya kimlik kontrolü tamamlanıp olumsuz bir duruma rastlanmadığı andan itibaren kişinin veya aracın derhal ayrılmasına izin verilmelidir. Kişinin makul sürenin ötesinde haksız yere bekletilmesi TCK m. 109 kapsamında “Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma” suçunu oluşturabilir (Zeliha Alpsoy, “PVSK m. 4/A Kapsamında Durdurma ve Kimlik Sorma”, Yıldırım Beyazıt Hukuk Dergisi, C. 2024, S. 1, 2024, s. 32).

3-DURDURMA SONRASINDA YOKLAMA (KABA ÜST ARAMASI) İLE ARAMA ARASINDAKİ FARK

Uygulamada en çok hak ihlalinin yaşandığı ve yargı kararlarına konu olan alan, durdurma sonrasında polisin yapabileceği kontrolün sınırlarıdır.

PVSK m. 4/A ve Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği (AÖAY) m. 27 gereğince; durdurulan kişi üzerinde veya aracında silah ya da tehlike oluşturan bir eşyanın bulunduğu hususunda yeterli şüphenin varlığı halinde, polis el ile dıştan kontrol dahil gerekli tedbirleri alabilir.

• Yoklama Nasıl Yapılır? Kişinin giysileri çıkarılmaksızın, el ile dıştan sıvazlama şeklinde kaba bir kontrol yapılır.
• Yasak Muameleler: Kişinin üzerindeki elbisenin çıkarılması, ceplerinin el sokularak aranması, çantasının veya aracının dışarıdan bakıldığında görünmeyen kapalı bölmelerinin (torpido, bagaj) açılması istenemez (Çağrı Akar, “Durdurma ve Kimlik Sorma”, Hukukihaber.net, 2021, s. 7).
• Cinsiyet Şartı: Yoklama suretiyle kontrol, mutlaka kişinin cinsiyetinde bulunan bir kolluk görevlisi tarafından yapılmalıdır.

4-YARGITAY VE YÜKSEK MAHKEME EMSAL KARARLARI IŞIĞINDA ARAMA SINIRI

Polisin yoklama sınırını aşarak hakim kararı veya yazılı arama emri olmaksızın gerçekleştirdiği detaylı aramalar hukuka aykırı arama niteliğindedir ve bu yolla elde edilen deliller ceza yargılamasında kullanılamaz (Zeliha Alpsoy, “PVSK m. 4/A Kapsamında Durdurma ve Kimlik Sorma”, Yıldırım Beyazıt Hukuk Dergisi, C. 2024, S. 1, 2024, s. 19).

Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi kararlarında bu husus net bir şekilde ortaya konulmuştur:

*Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2016/763, K. 2017/80, T. 21.02.2017: Kolluk görevlilerinin önleme araması kararına dayanarak yaptıkları üst yoklamasında elde edilen delillerin hukuka uygunluğu değerlendirilmiş; karar alınmasını gerektirmeyen suçüstü hallerinin ötesinde detaylı arama için usulüne uygun karar/emir bulunması gerektiği vurgulanmıştır.

*Yargıtay 13. Ceza Dairesi, E. 2019/6337, K. 2019/17503, T. 03.12.2019: Durdurulan şahsın kapalı siyah çantasının açtırılması ve içinden hırsızlık eşyalarının çıkarılması işlemi Yargıtay tarafından PVSK m. 4/A kapsamındaki basit yoklama değil, arama işlemi olarak kabul edilmiştir. Arama şartları oluşmadan yapılan bu işlem neticesinde elde edilen deliller hukuka aykırı bulunmuştur.

*Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2017/20-1045, K. 2019/609, T. 17.10.2019: Kolluğun yoklama ve kontrol sınırlarını aşarak arama kararı olmaksızın kişinin cüzdanında veya ceplerinde yaptığı incelemeler hukuka aykırı delil statüsündedir.

*Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2019/96, K. 2021/401, T. 16.09.2021: PVSK m. 4/A kapsamında kalan bir yoklama niteliğinde olmayan, arama kararı/emri bulunmaksızın elde edilen uyuşturucu maddeler ve belgeler hukuka aykırı delil niteliğindedir ve mahkumiyet esas alınamaz.

*ABD Yüksek Mahkemesi (Terry v. Ohio, 1968): Karayolları ve devriye uygulamalarında dünya hukukuna yön veren bu emsal kararda, polisin kişiyi durdurup dıştan el ile yoklama (pat-down) yapabilmesi için makul ve objektif gerekçelerin varlığının şart olduğu belirtilmiştir.

5- VATANDAŞ OLARAK DURDURMA VE KİMLİK SORMA ESNASINDAKİ HAKLARIMIZ

Durdurma Anında Sahip Olduğunuz 8 Temel Hak:

1. Polis Kimliğini Görme Hakkı: Size yaklaşan görevli üniformalı dahi olsa “Kolluk kimliğini ” görme hakkına sahipsiniz. Kolluk kimliğini göstermek zorundadır.
2. Durdurulma Sebebini Öğrenme Hakkı: Neden durdurulduğunuzu, hakkınızda somut bir ihbar veya makul sebep olup olmadığını sorma hakkınız vardır.
3. Farklı Belgelerle Kimlik İspat Etme Hakkı: Yanınızda T.C. Kimlik Kartı yoksa ehliyet, pasaport, e-Devlet belgesi veya kurum kimliğinizi gösterebilirsiniz.
4. Elbise Çıkarmama ve Detaylı Aramaya İtiraz Etme Hakkı: Polis sadece el ile giysilerinizin üzerinden kaba kontrol (sıvazlama) yapabilir. Ceplerinizi boşaltmanızı zorlayamaz, çantanızı açamaz, elbisenizi çıkartamaz. Detaylı arama için Hakim kararı veya yazılı arama emri göstermesini talep edin.
5. Araç Kapalı Bölmelerini Açmama Hakkı: Trafik kontrolünde polis aracınızın dışından içine bakabilir. Ancak bagajı, torpido gözünü veya kapalı kutuları hakim kararı/yazılı arama emri olmadan arayamaz.
6. Kendi Cinsiyetinizden Memur Talep Etme Hakkı: Yoklama suretiyle el ile kontrol yapılacaksa bunun sizinle aynı cinsiyetteki bir polis memuru tarafından yapılmasını zorunlu kılma hakkınız vardır.
7. Tutulma Belgesi İsteme Hakkı: Kimlik tespiti amacıyla merkeze veya karakola götürülüp tutulduysanız, kimliğiniz anlaşıldıktan sonra kaç saat tutulduğunuza dair “Tutulma Belgesi” verilmesini yazılı olarak talep edin.
8. Hukuka Aykırı İşlemleri Yargıya Taşıma Hakkı: Şahsınıza yönelik keyfi muamele, orantısız güç, hakaret veya hukuka aykırı arama yapıldıysa memurun yaka numarasını/sicilini alarak Cumhuriyet Başsavcılığına suç duyurusunda bulunma ve tazminat davası açma hakkınız mevcuttur

KAYNAKÇA

• Akar, Ç. (2021). Durdurma ve Kimlik Sorma. Hukukihaber.net Hukuk Yazıları, 2021, 1-12.
• Alpsoy, Z. (2024). PVSK m. 4/A Kapsamında Durdurma ve Kimlik Sorma. Yıldırım Beyazıt Hukuk Dergisi, 2024(1), 1-49.
• Dereli, A. (2026). Türk ve Alman Hukuku Bakımından Sabit Kontrol Noktalarında Durdurma ve Kimlik Sorma Yetkisinin Uygulanması. İstanbul Medeniyet Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 11(1), 221-268.
• Şen, E. (2020). Polisin Durdurma ve Kimlik Sorma Yetkisi. Hukukihaber.net Akademik Makaleler, 2020, 1-10.
• 2559 SAYILI POLİS VAZİFE VE SALȂHİYET KANUNU