İş hukukunda deneme süresi, hem işveren hem de işçi için bir “tanışma ve değerlendirme” evresidir. Bu kritik süreçte tarafların sahip olduğu haklar ve bu hakların sınırlarını bilmek, ileride yaşanabilecek hukuki uyuşmazlıkların önüne geçmek adına hayati önem taşır.

Bu yazımızda 4857 sayılı İş Kanunu’nun 15. maddesinde düzenlenmiş olan, taraflara iş ilişkisinin devamı konusunda karşılıklı değerlendirme yapma imkânı tanıyan özel bir dönem olan deneme süresini anlatmaya çalıştık.

1-Deneme Süresi Nedir ve Neden Önemlidir?

İş sözleşmesine deneme kaydı konulmasının temel amacı, tarafların birbirini tanımasıdır. İşveren, işçinin mesleki yeteneğini, performansını ve işyerine uyumunu gözlemlerken; işçi de çalışma ortamının ve şartlarının kendisine uygunluğunu test eder. Bu süre zarfında taraflar, sözleşmeyi devam ettirip ettirmeme konusunda serbestçe karar verebilirler (Muzaffer Koç, “Deneme Süresi ve Hukuki Sonuçları”, Terazi Hukuk Dergisi, S. 43, 2010, s. 100).

2-Süre Sınırı

Deneme süresi sınırsız değildir; kanun koyucu bu konuda emredici sınırlar koymuştur:

• Genel Kural: Deneme süresi en çok 2 ay olabilir.
• Toplu İş Sözleşmesi İstisnası: Eğer işyerinde bir toplu iş sözleşmesi varsa, bu süre 4 aya kadar uzatılabilir.
• Başlangıç Tarihi: Deneme süresi, sözleşmenin yapıldığı tarihte değil, işçinin fiilen işe başladığı tarihte işlemeye başlar.

3-Deneme Süresinde Fesih Hakları: İhbar ve Kıdem Tazminatı

Deneme süresinin en belirgin özelliği, taraflara sağladığı kolaylaştırılmış fesih imkanıdır.

• İhbar Süresiz Fesih: Deneme süresi içinde taraflar, bildirim süresine (ihbar süresine) uymak zorunda olmaksızın sözleşmeyi derhal feshedebilirler.
• Tazminatsız Fesih: Bu süreçte yapılan fesihlerde, kural olarak ihbar veya kıdem tazminatı ödenmez. Ancak işçinin çalıştığı günlere ilişkin ücret ve diğer hakları (fazla mesai vb.) saklıdır ve mutlaka ödenmelidir.

4-İşverenin Fesih Hakkının Sınırları:

İşveren deneme süresi içinde sözleşmeyi gerekçe göstermeden feshedebilse de bu hak mutlak bir keyfiyet içermez.

• Dürüstlük Kuralı ve Hakkın Kötüye Kullanılması: Fesih hakkı, hakkın kötüye kullanılması yasağına ve dürüstlük kuralına uygun kullanılmalıdır. Örneğin, sadece işçinin hak kazanacağı bir primden kaçınmak için deneme süresinin son gününde yapılan fesihler sorgulanabilir (Burcu Ezer, “Deneme Süresi İçinde İş Sözleşmesini Fesih Hakkının İşveren Yönünden Sınırları”, ASBÜ Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 4, S. 2, 2022, s. 1190).
• Eşit Davranma İlkesi: İşveren, fesih hakkını kullanırken işçiler arasında ayrımcılık yapmamalı, eşitlik ilkesine sadık kalmalıdır.

5-Deneme Süresinde Hastalık ve Rapor Durumu

İşçinin deneme süresi içinde hastalanması veya kaza geçirmesi durumunda süreç nasıl işler?

• Sürenin Uzaması: Deneme süresi içinde işçinin raporlu olması, hastalık, grev gibi iş akdini askıya alan nedenler deneme süresini otomatik olarak kesmez, işlemesine engel olmaz
• Fesih Zamanı: İşçi raporlu iken iş sözleşmesi feshedilebilir, ancak bu feshin hukuki sonuçları fesih bildiriminin işçiye tebliğ edilmesi ile başlar. (Mehmet Bağcı, “İş Hukukunun Güncel Sorunlarına İlişkin Tetkikler II Deneme Süresi ve İzin”, Beykent Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 9, S. 17, 2023, s. 174).
• UYARI: İşçinin aynı işverenin yanında farklı bir pozisyonda veya terfi ederek çalışmaya başlaması halinde, ya da kısa bir ara sonrası yeniden aynı işyerinde işe alınması durumunda yeni bir deneme süresi kararlaştırılamaz. İşveren, işçinin yeteneklerini ve uyumunu zaten ilk dönemde gözlemleme fırsatına sahip olmuştur.

6-İşçi Hakları: Sigorta ve Ücret

Deneme süresinde olmak, işçinin temel haklarından mahrum bırakılması anlamına gelmez. İşçi, işe başladığı ilk günden itibaren sigortalı olmak zorundadır ve çalıştığı sürenin ücretini eksiksiz alma hakkına sahiptir.Halk arasında ‘deneme süresinde sigorta yapılmaz’ algısı tamamen hukuka aykırıdır. SGK girişinin yapılmaması işverene ağır idari para cezaları doğurur.

7-Özet İnografik

8-Kaynakça

• Bağcı, M. (2023). İş Hukukunun Güncel Sorunlarına İlişkin Tetkikler II Deneme Süresi ve İzin. Beykent Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 9(17), 169-176.
• Ezer, B. (2022). Deneme Süresi İçinde İş Sözleşmesini Fesih Hakkının İşveren Yönünden Sınırları. ASBÜ Hukuk Fakültesi Dergisi, 4(2), 1155-1220.
• Koç, M. (2010). Deneme Süresi ve Hukuki Sonuçları. Terazi Hukuk Dergisi, (43), 99-111.